Mine't-ta‘lîl ilâ tekvin'n-nazariyyeti'l-fıkhiyye: Kırâe fî’l-esrâr li’d-Debûsî

Abstract

يُحلل هذا البحث من خلال قراءة في كتاب الأسرار لأبي زيد الدبوسي (ت. 430/1039هـ) بنية التعليل عند الدبوسي، بوصفها نقلة تتجاوز نمط التعليل الفقهي المعتاد في المذهب الحنفي؛ إذ لا يقتصر الدبوسي على التعليل بعِلَل فقهية جزئية؛ بل يمزج في منهجه بين الفقه وعلوم أخرى كالكلام والفلسفة، ويقدّم بذلك نموذجًا موسّعًا لتعليل الفروع، يؤسس لما يمكن تسميته في تلك المرحلة المبكرة بـفلسفة الفقه. يُبرز البحث كيف ساهم هذا التعليل المتعدّد الأبعاد في بناء نظريات فقهية تتجاوز التعليل الوظيفي إلى بنى نظرية متكاملة، من أبرزها نظرية الحق وتقسيماته، والتي تُعدّ عند الدبوسي نقطة انطلاق لبناء نظريات أخرى، مثل نظرية الملك. كما يرصد البحث تطور هذه المفاهيم عبر طبقات متدرجة من الفهم تبدأ من الجزئي وتنتهي بالكلي، وتعود لتؤثر على الجزئي مجددًا. ومن خلال تحليل الاصطلاحات وأنساق التعليلي في الأسرار، يتضح أنَّ المقاصد عند الدبوسي ليست غاية نهائية؛ بل تشكّل حلقة انتقالية بين التعليل والفلسفة، يُمهِّد بها لبناء النظرية الفقهية، بوصفها بنيةً تدمج بين الفقه وسائر العلوم العقلية. ويبيّن البحث أن هذا المسار يضع الدبوسي في موقع متقدِّم في تاريخ صياغة البنية الفقهية الحنفية، متجاوزًا في رؤيته كتب الخلاف التقليدية، ومُمهدًا لنمطٍ نظري مركّبٍ في تأصيل الفروع.

Bu çalışma Debûsî’nin (ö. 430/1039) el-Esrâr adlı eserindeki ta‘lîl sistemini analiz ederek onun Hanefî mezhebindeki geleneksel ta‘lîl tarzını aşan bir yaklaşım sunduğunu ortaya koymaktadır. Debûsî fıkhî hükümleri yalnızca cüz’î illetlerle gerekçelendirmekle yetinmemiş; fıkıh, kelam ve felsefe gibi diğer ilimleri bir araya getirerek fer‘î hükümlerin ta‘lîlinde genişletilmiş bir model kullanmıştır. Bu yolla Debûsî erken dönem itibariyle “fıkıh felsefesi” olarak adlandırılabilecek bir düşünce zeminini inşa etmiştir. Çalışma, bu çok boyutlu ta‘lîl anlayışının, işlevsel gerekçelendirmenin ötesine geçerek bütüncül teorik yapılar inşa etmede nasıl etkili olduğunu ortaya koymaktadır. Bu yapılardan biri olan “hak teorisi” ve onun kısımları, Debûsî’ye göre diğer teorilerin inşasında bir çıkış noktası işlevi görmektedir. Ayrıca çalışma, bu kavramların gelişimini, cüz’îden küllîye uzanan katmanlı bir anlam süreci içinde izlemekte ve bu sürecin yeniden cüz’î olanı etkileyecek biçimde döngüsel bir yapı arzettiğini göstermektedir. el-Esrâr’da kullanılan terimlerin ve ta‘lîl kalıplarının analizi üzerinden, Debûsî’ye göre makāsıdın nihaî amaçlar olmadığı; bilakis ta‘lîl ile felsefe arasında geçiş sağlayan bir halka teşkil ettiği anlaşılmaktadır. Bu geçiş, fıkıh nazariyesinin aklî ilimlerle bütünleşik bir yapı olarak inşasına zemin hazırlamaktadır. Araştırma, bu yöntemin Debûsî’yi Hanefî fıkıh düşüncesinin kurumsallaşma tarihinde ileri bir konuma yerleştirdiğini; geleneksel hilaf literatürünün ötesine geçerek fer‘î hükümlerin teorik temellendirilmesinde birleşik bir nazarî modelin önünü açtığını ortaya koymaktadır.

This study examines al-Asrār by Abū Zayd al-Dabūsī (d. 430/1039), analyzing his approach to legal reasoning (taʿlīl) as a departure from conventional Ḥanafī methods. Rather than confining himself to partial legal causes (ʿilal fiqhiyya juzʾiyya), al-Dabūsī integrates jurisprudence with disciplines such as kalām and philosophy, creating an expanded reasoning model that constitutes an early “philosophy of law.” His multidimensional approach underpins the construction of comprehensive legal theories, notably the theory of legal right (ḥaqq) and its classifications, which serve as a basis for further concepts such as the theory of ownership (milk). The study traces the evolution of these ideas from specific applications to universal principles, which in turn reshape the particular. Analysis of al-Asrār’s terminology and reasoning shows that, for al-Dabūsī, objectives of the law (maqāṣid) are transitional stages between taʿlīl and philosophical inquiry, providing a framework for integrating jurisprudence with the rational sciences. This trajectory positions al-Dabūsī as a pioneering figure in Ḥanafī legal thought, moving beyond traditional khilāf literature and laying the foundations for a sophisticated theoretical model in legal derivation.