Maladaptif hayal kurma deneyimleri: Nitel literatürün sistematik derlemesi

Abstract

AMAÇ Uyumsuz Hayal Kurma (Maladaptive Daydreaming- MD), bireyin yoğun ve kompulsif bir fantezi eylemiyle karakterize, günlük işlevselliğini bozan psikolojik bir durumdur. Bu eylem, Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) perspektifinden sıklıkla bir “işlevsel olmayan baş etme mekanizması” veya “duygusal kaçınma stratejisi” olarak değerlendirilmektedir. Bu sistematik derlemenin amacı, MD deneyimi yaşayan bireylerin öznel yaşantılarını ele alan nitel çalışmaları sentezleyerek; fenomenin bilişsel-davranışçı bir çerçevede anlaşılmasına ve klinik müdahale programlarına zemin oluşturacak temaların belirlenmesine katkı sağlamaktır. GEREÇ VE YÖNTEM Araştırma süreci, PRISMA 2020 yönergelerine uygun olarak yürütülmüştür. Çalışmanın kapsamı ve araştırma soruları; nitel araştırmaların doğasına uygun olan SPIDER modeli temel alınarak yapılandırılmıştır. Protokolü PROSPERO veri tabanına kaydedilen çalışma kapsamında; PubMed, Scopus ve Web of Science üzerinden yapılan taramalarda toplam 565 kayda ulaşılmıştır. Duplikelerin temizlenmesinin ardından kalan 509 çalışma, asıl araştırmacı denetiminde iki araştırma asistanı tarafından bağımsız olarak başlık ve özet taramasına tabi tutulmuştur. Rayyan platformu üzerinden körleme (blinding) modu açık tutularak yürütülen bu süreçte, uyuşmazlıklar asıl araştırmacı liderliğindeki uzlaşı toplantıları ile giderilmiştir. Bu aşamada kriterleri karşılamayan 475 çalışma dışlanmış ve toplam 34 çalışma tam metin değerlendirmesi aşamasına aktarılmıştır. BULGULAR Analiz süreci devam etmekte olup, belirlenen 34 çalışmanın tam metni, asıl araştırmacı denetiminde çift-körleme yöntemiyle incelenmek üzere üç araştırma asistanı arasında paylaştırılmıştır. Tam metin incelemeleri tamamlanan çalışmalar, nitel sentez yöntemlerinden tematik analiz ile değerlendirilecektir. Beklenen bulgular; MD deneyiminin duygusal düzenleme işlevi, gerçek dünyadan kopuşu pekiştiren bilişsel süreçler, kontrol kaybı ve davranışsal bağımlılık benzeri sürdürücü faktörler etrafında şekillenen ana temaları ortaya çıkarması yönündedir. Bu temaların, MD vakalarının kişiye özgü bilişsel-davranışçı formülasyonu için kanıta dayalı veriler sunması öngörülmektedir. SONUÇ Bu çalışma, literatürde MD üzerine yapılan nitel araştırmaları sistematik bir protokolle sentezleyen kapsamlı derlemelerden biridir. İbn Haldun Üniversitesi bünyesinde yürütülen bu araştırmadan elde edilecek sonuçların, MD’nin henüz netleşmemiş tanısal sınırlarını belirlemeye katkı sağlaması ve bu fenomenin klinik formülasyonu için rehber niteliği taşıması beklenmektedir. Sentezlenen verilerin, farkındalık (mindfulness) temelli müdahaleler ve bilişsel yeniden yapılandırma gibi BDT stratejilerinin MD vakalarına adaptasyonunda klinisyenlere yol göstereceği düşünülmektedir.