İbn Haldun Üniversitesi Kütüphanesi Yazma ve Nadir Eser Koleksiyonu üzerine bir değerlendirme

Abstract

Nadir eserler, bir toplumun tarihî ve kültürel hafızasının en önemli taşıyıcılarıdır. El yazması veya sınırlı sayıda basılmış bu eserler, ilim, sanat ve medeniyet tarihinin özgün tanıkları olarak değerlendirilir. İbn Haldun Üniversitesi Kütüphanesi, bin yılı aşkın kültürel mirasın korunması amacıyla oluşturduğu 1000’in üzerinde nadir eseri bünyesinde barındırmaktadır. Bu koleksiyon içinde yer alan 20 yazma eser, Osmanlı döneminin ilim, kültür ve kitap sanatının önemli örneklerindendir. Koleksiyonun en eski ve en kıymetli eseri, Şeyhülislam Ebussuud Efendi’nin İrşâdü’l-akli’s- selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm adlı tefsirinin, Hicrî 986 (Milâdî 1578) yılında istinsah edilmiş birinci cildidir. 570 varak hâlinde olup her sayfada 33 satır yer almaktadır. Eser, Osmanlı hat ve tezhip sanatının zarif örneklerini yansıtırken, sayfa kenarlarındaki notlar eserin mukabeleli bir nüsha olduğunu göstermektedir. Bu özellikleriyle hem ilmî hem de sanatsal açıdan yüksek değere sahip bir Osmanlı dönemi el yazması olarak öne çıkmaktadır. Üniversitemiz, mirasımıza sahip çıkmak ve bu kıymetli kaynakları araştırmacıların hizmetine sunmak amacıyla İstanbul Kalkınma Ajansı (İSTKA) desteğiyle yürütülen proje kapsamında, İstanbul Üniversitesi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi ve İstinye Üniversitesi ile iş birliği yaparak 79 nadir eseri dijitalleştirmiş ve erişime hazırlamıştır. Koleksiyonda yer alan diğer eserlerin dijitalleştirilmesine yönelik çalışmalar ise devam etmektedir. Bu süreçte, yapay zekâ teknolojilerinden yararlanarak eserleri mümkün olduğunca taranabilir ve erişilebilir bir metin hâline getirmeye çalışılmaktadır. Bu bildiride, İbn Haldun Üniversitesi’nin yazma ve nadir eser koleksiyonunun genel yapısı, Ebussuud Efendi’ye ait el yazması tefsir nüshasının özellikleri ve dijital koruma çalışmaları çerçevesinde kurumsal miras bilincinin güçlendirilmesine yönelik değerlendirmeler sunulacaktır.

Rare books constitute some of the most significant carriers of a society’s historical and cultural memory. Whether handwritten or printed in limited numbers, these works are regarded as authentic witnesses to the history of knowledge, art, and civilization. The Ibn Haldun University Library houses a collection of more than 1,000 rare items assembled with the aim of preserving a cultural heritage spanning over a millennium. Among these materials, the twenty manuscript works stand out as important examples of Ottoman scholarly tradition, culture, and book arts. The oldest and most valuable item in the collection is the first volume of Irshād al-ʿaql al-salīm ilā mazāyā al-Kitāb al-Karīm, the famous Qur’an commentary authored by Sheikh al-Islam Ebussuud Efendi. The manuscript was copied in Hijri 986 (1578 CE) and consists of 570 folios with 33 lines per page. Reflecting the refined characteristics of Ottoman calligraphy and illumination, the marginal notes indicate that the manuscript is a compared (mukabeleli) copy. With these features, it stands out as a manuscript of high scholarly and artistic value from the Ottoman period. With the aim of safeguarding our heritage and making these valuable sources accessible to researchers, our university has digitized and prepared for online access 79 rare works within a project supported by the Istanbul Development Agency (ISTKA), in collaboration with Istanbul University, Fatih Sultan Mehmet Vakıf University, and Istinye University. Efforts to digitize the remaining items in the collection are ongoing. Throughout this process, we employ artificial intelligence technologies to transform the works into the most searchable and accessible text formats possible. This paper presents an overview of the manuscript and rare book collection of Ibn Haldun University, examines the distinctive features of the manuscript tafsir by Ebussuud Efendi, and offers an evaluation of how digital preservation practices contribute to strengthening institutional heritage awareness.