Vahîdüddin Han'da ahiretin varlığı

Abstract

Kelam ilminin tarihi açıdan geçirdiği üç dönemden biri yeni ilm-i kelam dönemidir. 19. ve 20. yüzyıldaki bilimsel gelişmeler din-bilim arasında birtakım çatışmaların patlak vermesine ve dinî ilimlerin yeniden yorumlanması ihtiyacına zemin hazırlamıştır. Hindistan'da Şiblî Nu'manî (ö. 1914), Osmanlı'da İzmirli İsmail Hakkı (ö. 1946) ve Mısır'da da Muhammed Abduh (ö. 1905) başta olmak üzere birçok âlim kelam ilminin yenilenmesi fikrini gerekli görerek kitaplar telif etmiştir. Kelam ilminin konu edindiği üç asıldan biri olan sem'iyyât bahislerinde incelenen ahiretin varlığı ve ahiret halleri başlıkları da bu dönemde ya vahye uygun bir perspektiften ya da pozitivizmin etkisiyle bilimsel ifadelere yer verilerek ele alınmıştır. Bu çalışmada Hindistan'daki yeni ilm-i kelam geleneğine örnek olabilecek Vahîdüddin Han'ın (ö. 2021) ahiretin varlığı konusuna dair görüşleri onun kelam tasavvurunun bir izdüşümü olarak çeşitli yönleriyle incelenmiştir. Han'ın ahiret konusunu vahyî mi yoksa tecrübî bilgiyle mi ele aldığı, delillendirme metodunun nasıl olduğu ve onun yeni ilm-i kelamın kurulmasına dair önerilerinin bu ilmin genel yapısına uygun olup olmadığı da ahiret konusu özelinde sunulmuştur. Kelam ilminin yenilenmesi düşüncesini işlerken zamanın değişimini de göze alan Han'ın bu ilme yaklaşımı modern ve postmodern dünyadaki çeşitli bilimsel gelişmeler ışığında açıklığa kavuşturulmuştur. Bilimsel verilerle kıyas mantığının işlevselliğini sorgulayan Han'ın yeni kelam metodunu tecrübî bilgi temelleriyle nasıl aktardığı da gün yüzüne çıkarılmıştır. Ele aldığı yaklaşımlar ve ahiretin varlığı Han'ın eserlerine bağlı kalınmak suretiyle dönemin diğer âlimlerinin fikirlerine de yer yer atıfta bulunularak işlenmiştir. Bu araştırmada Han'ın atıfta bulunduğu farklı dillerdeki eserlerin asıllarına da ulaşılmaya çalışılmış ve ele aldığı konularla mutabakatı incelenmiştir. Bu incelemeler neticesinde Han'ın eski kelam geleneğinin karşısında olduğu ve uygulamak istediği yeni metodunun kelam camiasında pek ses getirmediği ortaya çıkmıştır. Han'ın bilimsel bilgiler ve bulguları kullanarak ahiret hayatının varlığının imkanını-zorunluluğunu bilimsel bilgiler ve bulgularla kıyaslaması neticesinde de ahiretin varlığı inanılması zorunlu olan mutlak bir varoluşsal zorunluluğa dönüşmüştür.

One of the three historical periods of the science of kalam is the period of the new science of kalam. Scientific developments in the nineteenth and twentieth centuries paved the way for the outbreak of some conflicts between religion and science and the need to reinterpret religious sciences. In this process, the issue of the existence of the hereafter was dealt with either from a perspective in accordance with revelation or by including scientific expressions under the influence of positivism. In this study, Wahīd al-Dīn Khan's (d. 2021) views on the existence of the hereafter are analyzed in various aspects as a projection of his conception of kalam. Whether Khan dealt with the issue of the hereafter with revelation or empirical knowledge, what his method of proof was, and whether his proposals for the establishment of a new science of kalam were in accordance with the general structure of this science were also presented in the context of the issue of the hereafter. Khan's approach to this science is clarified in the light of various scientific developments in the modern and postmodern world, taking into account the change of time while dealing with the idea of renewal of the science of kalam. Questioning the functionality of the logic of syllogism with scientific data, this study also examines how Khan conveys the new method of kalam on the basis of empirical knowledge. As a result of these examinations, it was revealed that Khan was against the old theological tradition and that his new method he wanted to apply was not very popular. As a result of Han's comparison of the possibility and necessity of the existence of the afterlife with scientific knowledge and findings, believing in the existence of the afterlife has turned into an existential necessity.