El-el-Emîrü'l-Kebîr es-Sünbâvî'nin Matla'u'n-Neyyireyn isimli eseri bağlamında 18. yy. cüz'î irade tartışmaları

Abstract

Kelam ilminin ana konularından birini insanın sevap ve günaha râci olan ihtiyârî fiillerindeki rolünün incelendiği, ef'alü'l ibâd başlığı ile klasik eserlerde yerini alan kulların fiilleri meselesi teşkil eder. Bu noktada ekoller ayet ve hadisleri referans göstererek çoğunlukla kendi doktrinleri ile uyumlu biçimde çeşitli görüşler serdetmişlerdir. Kelam tarihinde adaletin tesisi prensibi gereğince kulların özgür fiillerinin bizzat yaratıcısı olduğu söylemiyle kader, ve özgür fiillerin hakikati itibariyle zorunlu eylemlerden farksız olduğunu vurgulayan cebir anlayışları iki radikal tutum olarak ön plana çıkar. Diğer yandan ehli sünneti temsil eden Eşârîlik ve Matürîdîlik iki uç arasında mutedil bir yaklaşım benimser. Eşârîler pergelin ucunu Allah'ın mutlak kudretine sabitleyip cebre yakın bir pozisyonda konuşlanırken Matürîdîler, kulun özgür eylemlerinde bizzat etkin olduğunu vurgular. Ehli sünneti temsil etmelerine karşın bu iki ekolün aralarındaki farkın lafzi mi hakiki mi olduğuna dair süregelen bir tartışmanın mevcut olduğu da ifade edilmelidir. Bu noktayla irtibatlı olarak söz konusu çalışmada 18.yy'da Mısır havzası alimlerinden olan el-Emîrü'l Kebîr lakaplı Muhammed es-Sünbâvî'nin cüz'i iradeye dair kaleme aldığı Maṭlaʿu'n-neyyireyn fîmâ yeteʿallaḳu bi'l-ḳudreteyn isimli eseri, mensup olduğu gelenek dikkate alınarak incelenecektir. Yakın tarihlerdeki cüz'i iradeye dair dikkat çeken örnek çalışmalar ile karşılaştırılacak, ekollerin hangi noktalarda benzeştiği ve ayrıştığı Emîr'în eseri özelinde tespit edilmeye çalışılacaktır.One of the main topics in Islamic theology (kalām) is the examination of human voluntary discussed in classical works under the heading "af'āl al-ibād. On this subject, various theological schools have presented different views, often aligning these views with their doctrines by referencing verses from the Quran and Hadith. In the history of kalām, two radical stances emerge: the assertion that humans are the direct creators of their voluntary actions and the doctrine of hard determinism, which posits that free actions are essentially indistinguishable from voluntary actions. In contrast, the Ash'arite and Maturidī schools, adopt a moderate approach between these extremes. The Ash'arites emphasize God's absolute power, positioning themselves closer to the doctrine of hard determinism, whereas the Maturidīs stress the active role of humans in their free actions. More specifically, the dominant discourse among the Ash'arites is based on the idea that human power merely coincides with God's power, and thus, humans are passive rather than active in the actions for which they are held accountable. In contrast, the Maturidīs assert that humans themselves direct their given capacity of choice. The ongoing debate is whether the difference between these two Sunni schools is merely verbal or substantial. In this context, this study will examine the work "Maṭla'u'n-neyyireyn fīmā yeteʿallaḳu bi'l-ḳudreteyn" by the 18th-century Egyptian scholar Muhammad al-Sunbāwī, also known as Amīr al-Kabīr. This work, which addresses the concept of partial free will (juz'ī iradah), will be compared with notable contemporary works from the 18th century on the same subject. The study will aim to identify the points of convergence and divergence among different theological schools, specifically focusing on the contributions of al-Amīr al-Kabīr's work.