Dijital ve fiziksel arasında hibrit bir performans mekânı: Üsküdar Uncular Sokağı’nın mekânsal dönüşümü ve yeni Müslüman gençlik pratikleri

Abstract

Bu çalışma, İstanbul’un tarihsel ve manevi dokusuyla özdeşleşmiş Üsküdar ilçesinde yer alan Uncular Sokağı’nın, son beş yıl içerisindeki sosyo-mekânsal dönüşümünü ve bu dönüşümün merkezinde yer alan dindar-muhafazakâr gençliğin yeni sosyalleşme pratiklerini merkeze almaktadır. Son yıllara kadar nalbur, hırdavatçı gibi küçük esnaf dükkânlarının ve geleneksel meyhanelerin domine ettiği bir sokak olan Uncular, bugün onlarca üçüncü nesil kahve dükkânının açıldığı ve birçok dini mekân ile İslami STK’nın içinde barındığı hibrit bir kamusal alana dönüşmüştür. Bu çalışma, bu dönüşümü sadece fiziksel bir soylulaştırma projesi olarak değil, aynı zamanda dindar öznelliğin modern tüketim kültürü, dijital performans ve kamusal görünürlük arzusuyla kurduğu yeni ilişkinin bir tezahürü olan post-İslamcı bir mekân inşası olarak ele almaktadır. Araştırmanın metodolojisi, çok-alanlı etnografi yaklaşımıyla tasarlanmıştır. Bu kapsamda, sokağı aktif olarak kullanan üniversite öğrencileri ve mezunları, bölgede çalışan kafe personelleri ve uzun süreli müdavimler ile gerçekleştirilen 22 derinlemesine mülakat ile sokağın fiziksel atmosferine dair bir yıla yayılan katılımcı gözlemler ve X (Twitter) platformu üzerinden toplanan dijital verilerin söylem analizi sentezlenmiştir. Çalışmanın temel argümanı, Uncular Sokağı’nın fiziksel sınırlarını aşarak dijital mecralarla bütünleştiği ve dindar gençlik için hem seküler kamusallıktan bir kaçış alanı (safe zone) hem de kendi cemaati içinde bir performans sahnesi işlevi gördüğüdür. Araştırmanın en özgün bulgularından biri, Uncular Sokağı’nın dindar gençler arasındaki tanışma ve eş seçme pratiklerinde bir dönüşüm yaratmış olmasıdır. Sokak, aile denetimli ve ev içi odaklı geleneksel görücü usulü modellerin yerini alan, dijital etkileşimlerle (X üzerinden takipleşme, mentleşme ve stalklama) beslenen ve kamusal alanda icra edilen muhafazakâr date veya evlilik görüşmesi ritüelleriningerçekleştiği bir yer haline gelmiştir. Bu yeni formda gençler, dini meşruiyet zeminini evlilik amacı etiketi altında korurken, pratik düzeyde modern flört yöntemlerini kullanmaktadır. Sokağın dar yapısı ve masaların birbirine yakınlığı, podyum etkisi yaratarak, gençlerin birbirini izlediği ve sosyal medyada Muhafazakâr Magazin olarak adlandırılan bir dijital denetim ağı oluşturmaktadır. Bulgular ayrıca, Kadıköy veya Beşiktaş gibi seküler eğlence merkezlerinde yabancılaştırıcı bakışa maruz kalan dindar gençlerin, Uncular’daValide-i Cedid Camii’nin manevi atmosferi ile modern kafeler arasında bir iç huzur bulduklarını göstermektedir. Ancak bu güvenli alan, kendi içerisinde katı bir estetik rejim ve Uncular tayfası, meftun/meftune gibi karikatürize edilmiş dijital kimlikler üretmektedir. Sonuç olarak çalışma, Uncular Sokağı deneyiminin Türkiye’deki dindarlığın modernite, kapitalist tüketim pratikleri ve dijital kimlik performanslarıyla nasıl müzakere edildiğini gösteren hibrit bir fijitalkamusallık örneği olduğunu savunmaktadır.