Zaruret ve ihtiyaç ilkeleri perspektifinden katılım bankalarının konvansiyonel bankalarla etkileşimi

Abstract

Faizsiz finans ilkeleri çerçevesinde faaliyet göstermeyi amaçlayan katılım bankaları, sayılarının az olması nedeniyle mevcut finansal sistemin yapısı gereği konvansiyonel bankalarla çeşitli düzeylerde etkileşim içinde olmak durumunda kalmaktadır. Ancak katılım bankalarının konvansiyonel bankalarla etkileşimde bulunması, konvansiyonel sisteme dahil olarak faizsiz finans ilkeleri sınırları dışına sürükleyebilmektedir. Bunun neticesinde katılım bankalarının faizsiz finans ilkelerine aykırı teamüllerde bulunmak veya gayrimeşru sisteme destek sağlamak gibi temel esaslara aykırı olan durumlarla karşı karşıya kalma ihtimali vardır. Bu nedenle katılım bankaları, faizsiz finans çerçevesi dışında kalan muamelelerde bulunarak kendi prensiplerine aykırı hareket edebilmektedir. İşte bu noktada klasik fıkıh literatüründe yer alan zaruret ve ihtiyaç ilkeleri, katılım bankalarının faizsiz finans ilkelerinden hangi durumlarda ve ne ölçüde ayrılabileceği hakkında bizlere ışık tutmaktadır. Çalışmada, katılım bankalarının Merkez Bankasına zorunlu karşılık yatırması, konvansiyonel bankalarla muhabirlik teamüllerinde bulunması, ortak ATM ve EFT altyapıların kullanımı, likidite yönetimi için emtia murâbahası yoluyla fon kullanımı ve sendikasyon finansmanı gibi konularda yapılan etkileşimler incelenerek zaruret ve ihtiyaç ilkeleri bağlamında fıkhî çerçevede analiz edilmiştir. Analizler, klasik fıkıh literatürü ve çağdaş danışma kurulları kararları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Değerlendirme sonucunda, bu tür etkileşimlerin günümüz şartlarında katılım bankaları için kaçınılmaz ve sistemsel zorunluluklar sebebiyle gerçekleşmesi durumunda zaruret ilkesi kapsamında geçici olarak meşru kabul edilebileceği sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca toplumun genel, katılım bankalarının da özel menfaati çerçevesinde finansal erişim ve hizmet sürekliliği gibi nedenlerle ihtiyaç kaidesi çerçevesinde konvansiyonel bankalarla etkileşimde bulunmaya sınırlı düzeyde cevaz verilebileceği ortaya konulmuştur. Bununla beraber konvansiyonel bankalarla etkileşimde bulunulması durumunda hangi alanların gayrimeşru faaliyete destek olduğu belirtilmeye çalışılmıştır. Çalışma, katılım bankalarının konvansiyonel bankalarla yapılan iş birliği ve teamüllerini zikredilen örneklerle inceleyerek literatüre özgün bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Participation banks, which aim to operate within the framework of interest-free finance principles, have to interact with conventional banks at various levels due to the structure of the current financial system and their limited number. However, the interaction of participation banks with conventional banks may drag them outside the boundaries of interest-free finance principles by being included in the conventional system. As a result, there is a possibility that participation banks may face situations that are contrary to their basic principles, such as engaging in practices contrary to the principles of interest-free finance or providing support to the illegitimate system. For this reason, participation banks may act against their own principles by engaging in transactions outside the framework of interest-free finance. At this point, the principles of necessity and need in the classical fiqh literature shed light on the circumstances and extent to which participation banks can deviate from the principles of interest-free finance. In this study, the interactions of participation banks on issues such as depositing required reserves with the Central Bank, engaging in correspondent practices with conventional banks, using common ATM and EFT infrastructures, using funds through commodity Murābaḥa for liquidity management, and syndicated financing are analyzed in the context of the principles of necessity and need in accordance with fiqh. The analyses were evaluated within the framework of classical fiqh literature and the resolutions of the contemporary advisory boards. As a result of the evaluation, it has been concluded that, under current circumstances, such interactions, if they occur due to unavoidable and systemic necessities for participation banks, can be considered temporarily legitimate under the principle of necessity. In addition, within the framework of the general interest of society and the special interest of participation banks, it has been revealed that it may be permissible to interact with conventional banks to a limited extent within the framework of the principle of need for reasons such as financial access and continuity of service. Additionally, attempts have been made to indicate which areas support illegitimate activities in case of interaction with conventional banks. The study aims to make a unique contribution to the literature by examining the cooperation and practices of participation banks with conventional banks using the aforementioned examples.